Modelcontracten zzp: wat moet je ermee?

Vanaf 1 mei 2016 treedt de Wet deregulering beoordeling arbeidsrelaties (modelcontracten zzp) in werking. De huidige Verklaring arbeidsrelatie (VAR) is daarmee afgeschaft. Maar wat betekent de nieuwe wet voor zzp’ers? Wat moet je doen en laten?

Om antwoorden te krijgen bestookte ZZP-log het ministerie van Financiën met talrijke vragen, bestudeerde een aantal (goedgekeurde) voorbeeldcontracten op de website van de Belastingdienst en volgde een voorlichtingsbijeenkomst van zzp-belangorganisatie FNV Zelfstandigen op 9 februari jl. Het gaf een onthutsend inzicht in de manco’s van de wet. Een verslag.

1. Ministerie van Financiën

Staatssecretaris Wiebes over modelcontracten zzp tijdens het vragenuurtje in de Tweede Kamer.

Staatssecretaris Wiebes tijdens het vragenuurtje in de Tweede-Kamer op dinsdag 9 februari 2016.

 

Werken met een intermediair
De eerste vraag aan het ministerie was simpel: wat is het verschil is tussen een ‘bemiddelingsmodel’ en een ‘tussenkomstmodel’. Dit is immers relevant voor zzp’ers die met een intermediair werken. Een bemiddelingsmodel garandeert je zzp-schap, een tussenkomstmodel niet. Bij dit laatste model kan er sprake zijn van (verkapte) loondienst. Maar hoe kan een zzp’er beoordelen of ‘ie met het ene of het andere model te maken heeft?

  • Wat is een bemiddelingsmodel?
    ‘Bij bemiddeling is de rol van de tussenpersoon beperkt; deze brengt alleen vraag en aanbod bij elkaar en treedt daarna terug. De bemiddelaar wordt dus zelf geen partij in de arbeidsrelatie. Wel kan de bemiddelaar eventueel ondersteunende diensten verlenen aan één of beide partijen.’ Aldus het ministerie.
  • Wat is een tussenkomstmodel?
    ‘Bij uitzending en tussenkomst wordt de tussenpersoon juist wel partij; het is de tussenpersoon tot wie de opdrachtnemer zich verplicht arbeid te verrichten ten behoeve van een derde en het is de tussenpersoon die verplicht is tot het betalen van de vergoeding voor verrichte arbeid aan de opdrachtnemer.’ Aldus het ministerie.

Ondernemer of in (verkapte) loondienst
Vervolgens legde ZZP-log aan het ministerie een aantal werksituaties voor. Veel bedrijven zetten bijvoorbeeld zzp’ers in in tijden van drukte (de bekende ‘flexibele schil’, bijvoorbeeld na het binnenhalen van een aanbesteding). Anderen schakelen zzp’ers in als ze de beoogde kennis niet in huis hebben. Weer anderen gaan ‘partnerschappen’ aan met zzp’ers en/of zijn vaste klant. Kortom, in de afgelopen jaren zijn er talrijke creatieve constructies ontstaan die enerzijds tegemoet komen aan een vraag uit de markt en anderzijds ondernemerszin tonen.

Vragen aan het ministerie
Aan het ministerie de vraag of de diverse werkrelaties binnen het ondernemerschap van een zzp’er paste, waarom wel/niet en wanneer het twijfelachtig wordt. En bestond er geen checklist, waarmee zzp’ers kunnen afvinken of de werkrelatie onder de nieuwe wet wordt toegestaan of niet? Ten slotte vroeg ZZP-log wat de belangrijkste criteria waren voor het wel of niet toestaan van een zzp-werkrelatie: is het bijvoorbeeld een kwestie van regelmaat (een opdrachtgever komt steeds weer bij je terug) en/of tijdsduur van een klus en/of de locatie van de uit te voeren werkzaamheden (op de werkvloer bij de opdrachtgever of niet)? En/of gaat het vooral om het al dan niet uitblijven van ‘werkgeversgezag’ en/of zijn er andere zwaarwegende criteria waarop de Belastingdienst gaat navigeren?

Antwoord ministerie
Het ministerie antwoordde aldus (en ging daarbij niet in op de diverse voorbeelden van arbeidsrelaties die ZZP-log ter sprake bracht):

  • ‘Het antwoord op de vraag of sprake is van fiscaal ondernemerschap is afhankelijk van de feiten en daarmee sterk situatieafhankelijk. Uit de rechtspraak volgt dat het lopen van ondernemersrisico in combinatie met andere omstandigheden een belangrijke factor is, maar een exacte grens van dat risico is niet te geven.’
  • ‘Vanwege de afhankelijkheid van de feitelijke situatie is een uitputtende checklist om te bepalen of iemand fiscaal als ondernemer wordt gezien niet mogelijk.’

Conclusie ZZP-log: 
Met deze antwoorden komt een gemiddelde zzp’er geen steek verder. Een zzp’er verwoordde het tijdens de voorlichtingsbijeenkomst van FNV Zelfstandigen zo: ‘Ik heb al veel over de wet DBA gelezen, maar echt veel duidelijkheid heeft het nog niet opgeleverd.’ Scheppen de (goedgekeurde) voorbeeldovereenkomsten op de website van de Belastingdienst dan wellicht wél meer duidelijkheid?

2. Voorbeeldovereenkomsten Belastingdienst

 

Juridisch ‘vage’ formuleringen
Een zzp’er heeft – net als de opdrachtgever – onder de nieuwe wet een (gedeelde) verantwoordelijkheid zich aan de dba-wet te houden en de voorbeeldovereenkomsten dienen als richtlijn. Maar de (goedgekeurde) voorbeeldovereenkomsten op de website van de Belastingdienst staan vol met juridische ‘vage’ formuleringen en andere bedenkelijke valkuilen. Bijvoorbeeld:

  • Werkgeversgezag
    Binnen de nieuwe wet mag er geen sprake zijn van ‘werkgeversgezag’, maar waar liggen de grenzen daarvan? Een zzp’er verwoordde het tijdens de voorlichtingsbijeenkomst van FNV Zelfstandigen zo: ‘Ik (de zzp’er) ga iets voor jou (de opdrachtgever) doen, maar je mag er niets over zeggen.’ Hij wilde daarmee aangeven hoe ver deze bepaling afstaat van de praktijk, want waar ligt de grens?
  • Vrije vervanging
    Ook de bepaling van ‘vrije vervanging’ is vaag. Binnen de nieuwe wet moet je hetzelfde werk ook door anderen (kunnen) laten doen. Josien van Breda, beleidsadviseur van FNV Zelfstandigen: ‘In de praktijk geldt hoe unieker hoe beter, maar als het om deze bepaling gaat, moet je ineens volledig inwisselbaar zijn.’

    ‘In de praktijk geldt hoe unieker hoe beter, maar als het om deze wetsbepaling gaat, moet je ineens volledig inwisselbaar zijn’

  • Aard en duur overeenkomst
    Ook de duur van de arbeidsovereenkomst wordt bekeken door de Belastingdienst. ‘Voor de Belastingdienst is het binnen de nieuwe wet belangrijk dat de arbeidsrelatie een afgebakend geheel is’, zegt Van Breda. Maar hoe zit het dan met ‘vaste klanten’: opdrachtgevers die telkens weer bij je terugkomen, omdat ze fan zijn van je werk(instelling), vragen de zzp’ers in de zaal zich af tijdens de voorlichtingsbijeenkomst van de zzp-belangenorganisatie. Een vaste klantenkring is toch een van de doelen waarnaar iedere ondernemer streeft?
  • Aansprakelijkheid
    In veel voorbeeldovereenkomsten op de website van de Belastingdienst staan her en der nog bepalingen over aansprakelijkheid. PvdA-senator Sent noemde dit een ‘potentiële weeffout’ tijdens het plenaire debat in de Eerste Kamer. Zij wijst op een aantal modelovereenkomsten waarin de aansprakelijkheid voor geleden schade vooral bij de zzp’er komt te liggen. Dit is in strijd met het arbeidsrecht, stelt zij. Staatssecretaris Wiebes heeft tijdens het plenaire debat in de Eerste Kamer op 26 januari jl. toegezegd dat deze bepalingen uit de voorbeeldovereenkomsten worden geschrapt, ook omdat ze niet relevant zijn voor de fiscale toetsing.

    D66-Kamerlid Van Weyenberg tijdens het vragenuurtje in de Tweede Kamer op 9 februari 2016.

    D66-Kamerlid Van Weyenberg tijdens het vragenuurtje in de Tweede Kamer op 9 februari 2016.

  • Verhaalsrecht
    In de modelovereenkomsten zit volgens een aantal Kamerleden nóg een grote onevenwichtigheid die voor zzp’ers ernstige financiële gevolgen kan hebben: het verhaalsrecht. Dit wil zeggen dat als de fiscus de arbeidsrelatie achteraf toch kenmerkt als verkapte loondienst en de opdrachtgever naheffingen krijgt, hij deze kan verhalen op de zzp’er.
Vragenuurtje Tweede Kamer
Tijdens het vragenuurtje in de Tweede Kamer op 9 februari jl. kwam het verhaalsrecht ter sprake. ‘In sommige goedgekeurde modelcontracten (bv die van tennisleraar) vrijwaart de opdrachtnemer de opdrachtgever voor eventuele boetes of naheffingen van de Belastingdienst’, stelt D66-Kamerlid Van Weyenberg. ‘Daarmee wordt toch het hele doel van de nieuwe dba-wet ondergraven? Al het risico komt weer bij de zelfstandige te liggen. Waarom keurt de Belastingdienst modelovereenkomsten met onwettige bepalingen goed?’
Verhaalsverbod
Reactie staatssecretaris Wiebes: ‘Alleen de loonheffingen en de premies volksverzekeringen mag de opdrachtgever verhalen op de zzp’er, als de fiscus de arbeidsrelatie achteraf kenmerkt als dienstverband. Voor de premies werknemersverzekeringen en de inkomensafhankelijke bijdrage geldt een verhaalverbod in de wet. Dit moet dus op de website worden aangepast.’


Conclusie ZZP-log:
De (goedgekeurde) modelcontracten op de website van de Belastingdienst bieden weinig soelaas voor zzp’ers: ze zijn tamelijk ‘onleesbaar’ door juridische ‘vage’ formuleringen. In feite zouden de zzp’ers vanaf 1 mei voortdurend een jurist over hun schouders moeten laten meekijken die elk nieuw modelcontract beoordeelt op onder meer onevenwichtigheden in aansprakelijkheid en fouten op het gebied van arbeidsrecht. Dit is onwerkbaar voor zzp’ers, vooral voor diegenen met veel wisselende, kortdurende opdrachten en opdrachtgevers. Welke oplossingen bieden de zzp-belangenorganisaties en wat raden zij hun leden aan?

3. Voorlichting FNV Zelfstandigen

Voorlichtingsbijeenkomst FNV Zelfstandigen over modelcontracten zzp onder de nieuwe wet DBA.

Voorlichtingsbijeenkomst FNV Zelfstandigen over de modelcontracten onder de nieuwe wet DBA.

 

Onthutsend inzicht
Zzp-belangenorganisatie FNV Zelfstandigen hield in de afgelopen weken talrijke voorlichtingsbijeenkomsten in het land. Op dinsdag 9 februari streek de belangenorganisatie neer in Amsterdam en ZZP-log was erbij. Josien van Breda, beleidsadviseur bij FNV Zelfstandigen, bood een kijkje achter de schermen en gaf tips hoe (voorlopig) te handelen. De bijeenkomst was verhelderend: het werd vooral duidelijk hoe schrikbarend onduidelijk de nieuwe wet is. Een onthutsend inzicht (zie ook opm. onder ‘2. Voorbeeldovereenkomsten Belastingdienst’).

Wat is een zelfstandig ondernemer?
‘Het afschaffen van de VAR betekent nogal wat in de praktijk’, zegt Van Breda. ‘De kern is: wat je doet mag niet te veel op een arbeidsovereenkomst (gaan) lijken. Er bestaat echter geen definitie van ‘zelfstandig ondernemer’ in de wet. Je moet dus aantonen dat je geen werknemer bent. Een soort spiegelend bewijs.’

Groot ‘wat als, dan’-gehalte
‘De zzp’er wordt tweemaal getoetst: éénmaal op het gebied van de arbeidsrelatie (wel of geen schijnzelfstandigheid) en eenmaal persoonlijk (of je wel of geen ondernemer bent in verband met fiscale aftrek). De handhaving heeft echter een groot ‘wat als, dan’-gehalte’, betoogt Van Breda. ‘Er zijn nog te veel grijze gebieden. Het toetsingskader is niet helder. De prioriteiten waarop de Belastingdienst gaat toetsen, zijn niet duidelijk. Dit wordt vooral ook politiek bepaald.’

Hoe toon je aan dat je geen werknemer bent?

Volgens FNV Zelfstandigen onder meer door:

  • Bedrijfspresentatie
    Je presenteert je als bedrijf: dit blijkt uit bijvoorbeeld visitekaartjes, een website, een auto met opdruk, etc. Het betekent ook dat je acquisitie doet en investeert (materiaal, gereedschap, etc).
  • Afgebakende werkrelatie
    Je opdrachten moeten ‘een afgebakend geheel’ zijn. D.w.z. er moet een duidelijk einde zitten aan de opdracht en de arbeidsrelatie. Als een opdrachtgever steeds weer bij je terugkomt met een nieuwe opdracht, kan dit volgens FNV Zelfstandigen riskant worden. Dit aspect roept bij veel zzp’ers vragen op, want hoe zit het dan met vaste klanten en preferred suppliers (opdrachtnemers die de voorkeur hebben van een opdrachtgever, omdat ze goed zijn in hun werk)? Van Breda: ‘Er mag geen sprake zijn van inspanningsverplichting ‘en ‘Blijf niet langer hangen dan voor de opdracht nodig is, maar investeren in relaties is natuurlijk heel gebruikelijk.’ Facturen schrijven op basis van een voltooid project zou volgens haar in ieder geval beter zijn dan een doorlopende vorm van ‘uurtje-factuurtje’.
  • Werkgeversgezag
    Er mag geen sprake zijn van ‘werkgeversgezag’. Dit wil o.m. zeggen dat de opdrachtgever geen leiding mag geven of toezicht houden op het werk van de opdrachtnemer. Bij veel zzp’ers roept dit vragen op (zie ‘Voorbeeldovereenkomsten Belastingdienst), want waar ligt de grens? ‘Ja, wat moeten we ermee? Dit zijn natuurlijk containerbegrippen. Het is zo algemeen, dat het dan weer draait om feiten en omstandigheden’, reageert Van Breda.
  • Vrije vervanging
    Vrije vervanging moet mogelijk zijn. Dit wil zeggen dat een opdrachtnemer de klus, onder zijn of haar verantwoordelijkheid, ook door een vervanger mag laten doen. Dit aspect roept bij zzp’ers veel vragen op: zie opmerkingen onder ‘2. Voorbeeldovereenkomsten Belastingdienst’. Tip Van Breda: ‘Als het echt om jou draait (bijvoorbeeld bij een performer), hoef je daaraan niet te voldoen. Als je onvervangbaar bent, is het wel relevant dat in het contract op te nemen waarom dat zo is.’ Een andere zzp’er merkt op dat er in aanbestedingen van de overheid (!) vaak staat dat er geen vrije vervanging mogelijk is. Van Breda: ‘Het hangt er dus van af welk soort overeenkomst je hebt.’
  • Investeringen
    Het is belangrijk dat je gebruikmaakt van eigen spullen, denk aan gereedschap voor de bouwvakker en een eigen laptop of computer voor de zakelijk dienstverlener. Lastig: ‘Soms is het nodig op locatie te werken en is het bij een bedrijf verboden in te loggen met je eigen computer’, zegt Van Breda. ‘Je moet aan de Belastingdienst dus duidelijk maken wanneer een bepaling niet werkbaar is.’ Van Breda: ‘De belastingdienst is puur met haar taak bezig (fiscale toetsing) en niet met de zin of onzin van een bepaling. Dit leidt soms tot bizarre gesprekken over theorie en praktijk.’
  • Samenhang feiten
    Hoe mag je arbeidsrelatie er uitzien en welke bepalingen dien je strikt na te leven: alles wordt in samenhang bekeken en wisselt dus per situatie.

Algemene tips FNV Zelfstandigen:

  • Een modelovereenkomst is NIET verplicht. Een modelovereenkomst is volgens FNV Zelfstandigen vooral belangrijk als je je in ‘een grijs gebied’ begeeft.
  • Ga het gesprek aan met je opdrachtgever, vooral als je in een grijs gebied zit. Je bent immers beiden verantwoordelijk dat je handelt volgens de wet. ‘Probeer goed uit te onderhandelen.’
  • Houd de ‘Arsorptietheorie’ in de gaten. Van Breda: ‘Dit houdt in dat als je 10 procent van je inkomsten verdient in loondienst je deze kan optellen bij je ondernemersinkomsten.’
  • In de sectoren onderwijs, zorg en coaching is het belangrijk dat je een klachtenregeling hebt. Van Breda: ‘Daaraan geeft de Belastingdienst gewicht.’
  • Voor o.m. schrijvers en journalisten geldt vaak dat het auteursrecht naar de opdrachtgever gaat. ‘Onder de nieuwe wet vindt de Belastingdienst het belangrijk dat het auteursrecht weer bij de opdrachtnemer berust en blijft berusten’, zegt Van Breda. Volgens een zzp’er uit de zaal is dit niet mogelijk als je bijvoorbeeld als it’er een concept levert aan grote bedrijven. Ook een journaliste merkt op dat dat in de praktijk niet werkt. Van Breda: ‘Maak dan aan de Belastingdienst duidelijk wanneer dit niet werkbaar is.’
  • De belangenorganisatie FNV Zelfstandigen werkt op dit moment aan een bepaling over het verhaalsrecht, die zzp’ers (die lid zijn van de belangenorganisatie) kunnen laten opnemen in de modelcontracten die zij ondertekenen. Daarmee is het risico voor hen in ieder geval afgewend.
Praktische tips FNV Zelfstandigen over modelcontracten zzp

Praktische tips FNV Zelfstandigen over modelcontracten zzp

‘De modelovereenkomst is nu nog een enorme gatenkaas’

Ongewenste effecten
De wet Deregulering beoordeling arbeidsrelaties (DBA) gaat in per 1 mei 2016. ‘Staat de Belastingdienst dan per 1 mei op je stoep? Nee!’, benadrukt Van Breda. Er volgt eerst nog een transitieperiode waarin alle haken en ogen kunnen worden aangepakt. Van Breda: ‘Iedereen moet er aan wennen, maar we houden goed in de gaten of het ene ongewenste effect (nadelen VAR) niet wordt ingewisseld door het andere (nadelen modelcontracten).’

Handhaving
Per 1 mei 2017 gaat de Belastingdienst handhaven. ‘Stel dat ze wel bij je op de stoep staan, dan doen ze het goed’, vervolgt Van Breda. ‘De Belastingdienst is gedrild om te zoeken naar het begin van een arbeidsovereenkomst. Kenmerkt de fiscus de arbeidsrelatie toch als schijnzelfstandigheid, dan kun je dit aanvechten.’ Als je in je recht denkt te staan, is dit volgens Van Breda zelfs een goeie optie. ‘Bij de kantonrechter haalt de Belastingdienst vaak bakzeil.’

Enorme gatenkaas
‘De modelovereenkomst is nu nog een enorme gatenkaas’, stelt Van Breda. ‘De wetgeving is verouderd, er is gebrek aan jurisprudentie en er bestaat nog een enorme kloof tussen theorie en praktijk. Er ligt de komende tijd dus een enorme uitdaging voor de staatssecretaris om die kloof te dichten en veel meer duidelijkheid te scheppen. Ideaal is dat er een helder (toetsings)kader komt waarbinnen je vrij kunt handelen. Er zijn grote economische belangen mee gemoeid en onzekerheid is daarvoor funest.’

Conclusie ZZP-log:
ZZP-log hoort het politici nóg zeggen: ‘Voor zzp’ers verandert er weinig tot niets’. En er is volgens een aantal van hen écht geen toename van ‘administratieve rompslomp’ te verwachten. Na bovenstaande verhaal zijn beide overtuigingen moeilijk hard te maken. Ook de juridische haken en ogen binnen de modelcontracten en het feit dat de modelcontract-riedel zich bij iedere nieuwe opdracht weer kan herhalen (als de arbeidsrelatie nét weer even anders in elkaar steekt), zijn volgens ZZP-log onwerkbaar voor gezond ondernemerschap binnen een eenmansbedrijf. Laten we hopen dat D66-senator Rinnooy Kan uiteindelijk geen gelijk krijgt met zijn opmerking tijdens het plenaire debat in de Eerste kamer over het wetsvoorstel DBA: ‘De zzp’ers zijn de grote verliezers onder de nieuwe wet.’ Maar misschien is juist dát wel de bedoeling….

 

Relevante links:

Nog andere relevante bronnen:

Monique Koudijs is de initiatiefnemer en eigenaar van ZZP-log. Voor dit blog schrijft zij journalistieke artikelen over en voor zzp'ers op basis van research, interviews, netwerkevenementen, workshops, nieuws en persoonlijk contact met zzp'ers. Inclusief tips, columns en recensies van relevante boeken.

Discussie 2 reacties

Trackbacks/Pingbacks

  1. De toekomst van de zzp'er - ZZP-LOGZZP-LOG - 14 september 2017

    […] Modelcontracten zzp: wat moet je ermee? […]

  2. Lubach over modelcontracten zzp - ZZP-LOGZZP-LOG - 1 maart 2016

    […] Modelcontracten zzp: wat moet je ermee? (deel 4 over dit onderwerp op ZZP-log: een onthutsend verslag over de manco’s van de wet) […]

Reactie plaatsen:

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *